Al millennia lang zijn mensen gefascineerd door het kussen. Van gestolen eerste kussen op 17-jarige leeftijd tot filmische portretten van liefde en verlangen: de kus heeft een unieke culturele en biologische betekenis. Maar hoe ver gaat dit gedrag werkelijk terug? Een recent onderzoek door evolutiebioloog Matilda Brindle aan de Universiteit van Oxford suggereert dat kussen niet alleen een menselijke uitvinding is; het is een eeuwenoud gedrag van primaten dat al 21,5 miljoen jaar oud is.
De evolutionaire wortels van lip-tot-lip-contact
Het onderzoek van Brindle, gedetailleerd in een artikel uit 2025, onderzoekt kussen bij primatensoorten. De studie definieert kussen niet als een romantisch gebaar, maar als ‘niet-agonistische interactie waarbij sprake is van gericht, intraspecifiek oraal-oraal contact’. Dit betekent geen agressief gedrag en geen voedseloverdracht (exclusief gedrag zoals moeders die voedsel voor hun nakomelingen kauwen). Verrassend genoeg houden de meeste grote apensoorten, met uitzondering van één gorillasoort, zich bezig met kussen. Dit geeft aan dat de gemeenschappelijke voorouder van deze apen, die ongeveer 21,5 miljoen jaar geleden leefde, waarschijnlijk ook kuste.
Het aanhoudend kussen tussen primaten roept een belangrijke vraag op: waarom? De wet brengt aanzienlijke gezondheidsrisico’s met zich mee, waaronder de verspreiding van ziekten zoals mononucleosis (“de kussende ziekte”). Brindle stelt echter dat kussen twee primaire evolutionaire doelen dient. Ten eerste fungeert het als een vorm van ‘partnerbeoordeling’, waardoor individuen op subtiele wijze potentiële partners kunnen evalueren voordat ze zich tot voortplanting wenden. Dit is vooral van cruciaal belang voor vrouwen, die veel investeren in de zorg voor zwangerschap en nakomelingen.
Ten tweede functioneert kussen als een vorm van ‘precopulatoire opwinding’, of voorspel. Door de vaginale pH-waarde te veranderen, vergroot opwinding de kans op een succesvolle bevruchting. Dit suggereert dat kussen mogelijk is geëvolueerd als een biologisch mechanisme om reproductief succes te garanderen.
Voorbij romantiek: platonisch kussen en sociale binding
Kussen is niet beperkt tot romantische of seksuele contexten. Platonisch kussen tussen ouders en kinderen, of zelfs tussen vrienden, dient als een bindingsmechanisme, waardoor oxytocine vrijkomt en de sociale spanning afneemt. Er is waargenomen dat chimpansees, bekend om hun agressie, kussen om zich te verzoenen na conflicten, wat de rol ervan bij het handhaven van de sociale harmonie benadrukt.
Een onverwachte openbaring: Neanderthaler kussen?
Misschien wel de meest opzienbarende bevinding is het bewijsmateriaal dat suggereert dat Neanderthalers ook kusten. Door het gedrag van voorouderlijke primaten te reconstrueren, stelde het team van Brindle vast dat Neanderthalers waarschijnlijk ook aan kussen deden. Dit wordt ondersteund door genetisch bewijs dat aantoont dat mensen en Neanderthalers zich met elkaar voortplanten en honderdduizenden jaren lang speeksel deelden. Dit roept de intrigerende mogelijkheid op dat vroege mensen en Neanderthalers niet alleen naast elkaar leefden, maar ook intieme momenten deelden, wat onze moderne perceptie van deze oude mensachtigen uitdaagde.
Uiteindelijk is kussen geen uniek menselijk gedrag, maar een diepgewortelde evolutionaire eigenschap, verfijnd en overdreven door onze soort. Hoewel andere dieren er misschien geen monumenten voor maken, blijft het een feit: de eerste kus vond miljoenen jaren geleden plaats, lang vóór Valentijnsdag, Hollywood of zelfs de moderne mens.
