Een baanbrekende genomische analyse van een 5.500 jaar oude bacterie ontdekt in Colombia heeft lang gekoesterde veronderstellingen over de oorsprong van syfilis en aanverwante ziekten zoals bejel en yaws op zijn kop gezet. Uit het onderzoek, gepubliceerd in Science, blijkt dat Treponema pallidum – de bacterie die verantwoordelijk is voor deze infecties – millennia vóór de Europese kolonisatie in Amerika aanwezig was, wat theorieën ter discussie stelt die de verspreiding ervan toeschrijven aan Europese uitbraken in de 15e eeuw.
Het mysterie van de oorsprong van syfilis
Eeuwenlang hebben historici en wetenschappers gedebatteerd over de vraag waar syfilis vandaan kwam. Eén prominente theorie stelde dat de bacterie in Europa aankwam met ontdekkingsreizigers die na 1492 uit Amerika terugkeerden. Bewijs van treponemale infecties in pre-Columbiaans Europa blijft dit verhaal echter ingewikkeld maken. Het bleef onduidelijk wanneer T. pallidum zich voor het eerst heeft aangepast aan menselijke overdracht, en of de ziekte zich voor of na wijdverbreid menselijk contact heeft ontwikkeld.
Een 5.500 jaar oud genoom biedt antwoorden
Onderzoekers stuitten op het oude bacteriële DNA in de skeletresten van een man uit het huidige Colombia. Deze ontdekking vertegenwoordigt de oudste genetisch gesequenced stam van T. pallidum met meer dan 3000 jaar. Vergelijkende genomische analyse toont aan dat deze oude stam ouder is dan alle bekende ondersoorten, wat duidt op een veel diepere evolutionaire geschiedenis dan eerder werd gedacht.
Volgens co-auteur Nasreen Broomandkhoshbacht geven de bevindingen aan dat treponemale ziekten in het verleden waarschijnlijk veel diverser waren. “Dat roept de vraag op: ‘Bestond er een nog grotere diversiteit aan manieren waarop deze groep ziekten mensen en misschien verschillende gastheren zou kunnen beïnvloeden?’” zegt ze.
Co-evolutie met mensen
Geneticus Fernando González-Candelas, niet betrokken bij het onderzoek, legt uit dat de bacterie 5500 jaar geleden al goed was aangepast aan de mens. Dit duidt op een lange periode van co-evolutie tussen Treponema en mensen, veel eerder dan werd vermoed. De aanwezigheid van de oude soort in Amerika betwist ook het idee dat het Europese kolonialisme de voornaamste motor was van de mondiale verspreiding van syfilis.
Implicaties voor de ziektegeschiedenis
Het in kaart brengen van de evolutie van oude ziekten biedt inzicht in de levens van vroegere gemeenschappen. Hoewel de moderne vorm van geslachtssyfilis zich later ontwikkelde, toont deze ontdekking aan dat Treponema al lang vóór het Europese contact in Amerika bestond. Antropoloog Elizabeth Nelson wijst erop dat “we hiermee te maken hadden voordat de Europeanen arriveerden”, waardoor de focus verlegde naar de inheemse oorsprong.
De studie onderstreept dat de geschiedenis van treponemale ziekten complexer is dan eerder werd aangenomen, en dat de verspreiding en evolutie van de bacterie waarschijnlijk werden gevormd door factoren die verder gingen dan de koloniale uitwisseling.
Dit onderzoek verandert ons begrip van syfilis fundamenteel en toont aan dat de ziekte een veel diepere en genuanceerder geschiedenis heeft dan eerder werd aangenomen. Het oude genoom onthult een pre-Columbiaanse aanwezigheid in Amerika, wat een herevaluatie van bestaande theorieën dwingt en nieuwe wegen opent voor het begrijpen van de co-evolutie van mensen en ziekten.
